Apokrif Kitaplar ve 'Kayıp İnciller' İddiaları

Apokrif kitaplar, deuterokanonik metinler ve kayıp İncil iddialarını; kanon tarihi, Tomas İncili ve mezhepler arası farklarla sakin biçimde açıklar.

'Apokrif kitaplar' ve 'kayıp İnciller' ifadeleri, özellikle popüler belgesellerde, sosyal medyada ve komplo dili seven içeriklerde sıkça yan yana gelir. Fakat tarihsel ve teolojik açıdan bakıldığında, burada tek bir mesele değil, birkaç farklı mesele vardır. Bir yanda bazı kilise geleneklerinin Kutsal Kitap dizininde yer verdiği deuterokanonik kitaplar bulunur. Öte yanda Tomas İncili gibi daha geç dönemden gelen, çoğu zaman gnostik düşünce çevreleriyle ilişkili metinler vardır. Bir de bütün bunların üstüne eklenen, 'asıl gerçekler gizlendi' iddiası dolaşır. Sağlıklı bir değerlendirme yapabilmek için bu başlıkları birbirinden ayırmak gerekir.

Apokrif ne demektir?

'Apokrif' sözcüğü tarih içinde farklı bağlamlarda farklı tonlar kazanmıştır. Bazen 'kanona dahil edilmeyen dini metinler' anlamında geniş bir şemsiye terim gibi kullanılır. Bazen de özellikle kilisede kamuya açık okumada yer bulmamış ya da öğretisel ölçüde belirleyici kabul edilmemiş yazılar için kullanılır. Bu nedenle bir metne 'apokrif' denmesi tek başına o metnin değersiz, kötü niyetli ya da tamamen uydurma olduğu anlamına gelmez. Daha çok şu soruyu gündeme getirir: Bu metin iman topluluğu içinde hangi düzeyde yetke görmüştür?

Bu ayrım önemlidir; çünkü deuterokanonik kitaplarla gnostik metinler aynı kategori değildir. İlki, Eski Ahit çevresinde ve uzun dönemli kilise kullanımında tartışılmış kitaplarla ilgilidir. İkincisi ise çoğunlukla Yeni Ahit sonrası yüzyıllarda ortaya çıkan ve İsa'yı ya da kurtuluşu farklı bir çerçevede yorumlayan metinlerle ilgilidir.

Deuterokanonik kitaplar neden tartışmalıdır?

Katolik ve Ortodoks geleneklerinde bazı kitaplar ve bazı ek bölümler Eski Ahit'in parçası olarak kabul edilir. Protestan gelenekte ise bunlar genellikle kanonik kitaplar arasında sayılmaz. Türkçede bunlara sıkça 'deuterokanonik' denir; bazı çevrelerde 'apokrif' diye de anılır. Buradaki farkın temelinde, erken kilisenin hangi metin koleksiyonlarını kullandığı, İbranice metin geleneği ile Grekçe Septuaginta arasındaki ilişki ve Reform döneminde kanon sınırlarının nasıl değerlendirildiği gibi tarihsel etkenler vardır.

Bu nedenle kanon farkı, çoğu zaman sanıldığı gibi 'bir taraf kitap ekledi, bir taraf kitap sakladı' kadar basit değildir. Daha doğru ifade şudur: Farklı Hristiyan gelenekleri, tarih boyunca aynı mirası biraz farklı biçimde düzenlemiş ve yetke düzeylerini farklı tartmıştır. Bu kitaplar hakkında görüş ayrılığı bulunması, onların gizli metinler olduğu anlamına gelmez. Tersine, yüzyıllardır bilinen, okunan ve kataloglanan metinlerdir.

Tomas İncili ve gnostik metinler aynı şey mi?

Popüler kültürde 'kayıp İncil' denince çoğu kişinin aklına Tomas İncili, Filipus İncili ya da Meryem İncili gibi metinler gelir. Bu yazılar ilgi çekicidir; çünkü erken Hristiyanlık çevresindeki düşünsel çeşitliliğe ışık tutarlar. Ancak bunları dört kanonik İncil ile aynı tarihsel düzleme yerleştirmek dikkat gerektirir. Çoğu araştırmacı bu metinlerin eldeki biçimlerini kanonik İncillerden sonraki dönemlerle ilişkilendirir; ancak mevcut bir elyazmasının tarihi, metnin ilk kez ne zaman oluşturulduğuyla aynı değildir. Filipus İncili için Nag Hammadi'deki Kıpti tanık, Meryem İncili içinse üçüncü yüzyıla tarihlenen Grekçe parçalar ile beşinci yüzyıl Kıpti tanık bilinir. Ayrıca bu metinlerin bir bölümü, gnostik olarak adlandırılan düşünce akımlarının izlerini taşır: kurtuluşu gizli bilgiyle ilişkilendirme, madde dünyasına daha olumsuz bakma ya da İsa'nın kimliği ve işini daha farklı kavramsal çerçevelerle anlatma gibi.

Bu noktada 'gnostik' kelimesini hakaret gibi değil, tarihsel bir tanım olarak kullanmak gerekir. Tomas İncili'nin bütün sözleri aynı ölçüde tek bir sisteme indirgenemez; yine de genel olarak bu metinler, kiliselerde ibadet yaşamını biçimlendiren ve elçisel tanıklıkla uyumlu görülen ana akım geleneğin dışında kalmıştır. Bunun sebebi yalnızca fikir ayrılığı değildir. Tarih, kullanım alanı, yazarlık iddiası ve öğretisel uyum birlikte değerlendirilmiştir.

Luka’nın başlangıcı, olaylarla ilgili daha önce anlatılar hazırlandığını ve anlatının tanıklıklar ışığında düzenlendiğini bildirir. Luka 1:1

Bu kısa ifade bile erken dönemde İsa hakkında birden fazla anlatı girişimi olduğunu gösterir. Yani kilise, baştan beri tek bir metin dünyasında yaşamıyordu. Soru şu değildi: 'Başka metin var mı?' Soru daha çok şuydu: 'Hangi metinler elçilerden gelen güvenilir tanıklığı taşıyor ve kiliseler arasında süreklilik kazanıyor?'

Kanon nasıl oluştu?

Kanon, tek bir günde toplanmış bir kurulun sıfırdan kitap seçmesiyle oluşmadı. Daha çok, kiliselerin ibadette okuduğu, öğreti verirken başvurduğu ve elçisel tanıklıkla uyumlu bulduğu metinlerin zaman içinde tanınmasıyla belirginleşti. Bu süreçte birkaç ölçüt öne çıktı: elçilerle ya da onların yakın çevresiyle ilişki, öğreti bütünlüğü, farklı bölgelerdeki kiliselerde düzenli kullanım ve iman topluluğunun ortak kabulü.

Yuhanna, yazdıklarının İsa’nın Mesih ve Tanrı’nın Oğlu olduğuna iman edilmesine ve bu imanla yaşama kavuşulmasına hizmet ettiğini açıklar. Yuhanna 20:31

Yeni Ahit yazılarının amacı yalnızca merak uyandırmak değil, Mesih hakkında güvenilir tanıklık sunmaktı. Kanonik metinler bu yüzden yalnızca 'eski' oldukları için değil, kilise yaşamında öğretici ve tanıklık edici bir merkez oluşturdukları için öne çıktı. Daha sonraki yüzyıllarda yapılan listelemeler, çoğu zaman zaten yaygın kabul görmüş durumu resmileştirdi.

Yahuda, kutsallara emanet edilen iman için direnmeye çağırır. Yahuda 1:3

Buradaki vurgu önemlidir: iman, sürekli yeniden icat edilen gizli bir bilgi değil, topluluğa emanet edilmiş bir tanıklıktır. Kanon tartışmaları da büyük ölçüde bu emanetin sınırlarını netleştirme çabasıyla ilgilidir.

'Gizlenen İncil' iddialarına nasıl yaklaşmalı?

Nazik ve bilimsel cevap şu olabilir: Tarih, gerçekten birden fazla İsa anlatısı ve Hristiyan metni üretildiğini gösterir; fakat bunların hepsi aynı ağırlıkta görülmemiştir. Bazı metinler daha geçtir, bazıları sınırlı çevrelerde kullanılmıştır, bazıları ise erken dönem kiliselerinin ortak inanç diliyle belirgin biçimde uyuşmaz. Bu yüzden kanona alınmamış olmaları tek başına sansür kanıtı değildir.

Ayrıca bugün 'gizli' diye sunulan birçok metin aslında uzun süredir akademik dünyada bilinmektedir. Yeni keşifler elbette tarih bilgimizi derinleştirebilir; fakat bu, her yeni bulunan parçanın Hristiyanlığın merkezini kökten değiştirdiği anlamına gelmez. Bilimsel çalışma ile sansasyonel iddia arasındaki fark burada ortaya çıkar. Bilimsel çalışma, metni tarihler, karşılaştırır, dilini inceler, kullanım alanını araştırır. Sansasyon ise önce sonucu ilan eder, sonra kanıt arar.

Neden bu konuya sakin yaklaşmak gerekir?

Çünkü birçok insan bu soruları kötü niyetle değil, dürüst bir merakla sorar. 'Neden bazı kitaplar İncil'de yok?', 'Tomas İncili neden kabul edilmedi?', 'Katoliklerle Protestanlar neden aynı listeyi kullanmıyor?' gibi sorular meşrudur. Kilise rehberliği de çoğu zaman tam burada başlar: korku üretmeden, savunmacı bir dil kurmadan, metinleri yerli yerine koyarak.

Sonuç olarak deuterokanonik kitaplar, gnostik metinler ve kanonun oluşumu tek cümlelik sloganlarla anlaşılmaz. Deuterokanonik kitaplar, Hristiyan gelenekleri arasındaki Eski Ahit sınırı tartışmasına aittir. Tomas İncili gibi metinler ise erken Hristiyanlık çevresindeki çeşitliliği gösteren, fakat ana akım elçisel tanıklığın dışında kalan yazılardır. 'Kayıp İncil' söylemi bazen haklı bir merakı yansıtsa da, çoğu zaman tarihsel ayrımları bulanıklaştırır. Daha sağlıklı yol, sansasyonu değil sabırlı okumayı seçmektir. Böyle yapıldığında, hem farklı kilise geleneklerini daha iyi anlarız hem de Kutsal Kitap'ın neden bu haliyle toplandığına dair daha olgun bir bakış kazanırız.

İlgili okumalar: apokrif kitaplar hakkında kısa soru-cevap, İncil hakkında kısa tur, dört İncil neden dört.

Apokrif kitaplar gerçekten kayıp mı?

Hayır. Yazıların çoğu uzun süredir bilinen ve incelenen metinlerdir; “kayıp” sözü çoğu zaman popüler bir kısaltmadır.

Deuterokanonik kitaplarla gnostik metinler aynı mı?

Hayır. Deuterokanonik kitaplar kanon sınırlarıyla, gnostik olarak adlandırılan metinler ise farklı düşünce çevreleri ve öğretisel tartışmalarla ilgilidir.

Yazı bağlantıları ve kaynaklar